Czym są klauzule abuzywne? Przykłady w kredycie euro

Klauzule abuzywne to niedozwolone postanowienia umowne, które naruszają interes konsumenta i dają przedsiębiorcy (np. bankowi) zbyt dużą przewagę. W kredytach powiązanych z euro mogą dotyczyć przede wszystkim sposobu przeliczania wypłaty kredytu, salda zadłużenia albo rat według kursów ustalanych przez bank.

Jeżeli umowa kredytu euro odwołuje się do tabeli kursowej banku, ale nie wyjaśnia jasno, jak bank ustala kurs EUR, taki zapis może być uznany za klauzulę niedozwoloną. W praktyce oznacza to, że kredytobiorca może mieć podstawy do zakwestionowania umowy.

Czym są klauzule abuzywne?

Klauzule abuzywne, nazywane też klauzulami niedozwolonymi, to zapisy w umowie z konsumentem, które nie były z nim indywidualnie uzgodnione i jednocześnie rażąco naruszają jego interesy. Podstawą prawną jest art. 385¹ Kodeksu cywilnego. Nie chodzi więc o każdy niekorzystny zapis – kluczowe jest to, czy konsument miał realny wpływ na treść umowy oraz czy bank ukształtował swoje uprawnienia w sposób nieuczciwy lub nieprzejrzysty.

W sprawach kredytów walutowych problem najczęściej dotyczy mechanizmu przeliczeniowego. Jeżeli bank sam określał kurs kupna lub sprzedaży euro, a umowa nie podawała obiektywnych zasad wyliczenia tego kursu, konsument nie mógł samodzielnie przewidzieć wysokości swojego zobowiązania.

Sąd Najwyższy w uchwale z 20 czerwca 2018 r., III CZP 29/17, wskazał, że abuzywność postanowienia ocenia się według stanu z chwili zawarcia umowy. To ważne, ponieważ bank nie może bronić się wyłącznie tym, że później stosował kursy zbliżone do rynkowych.

Jakie klauzule abuzywne mogą występować w kredycie euro?

Klauzule abuzywne w kredycie euro mogą pojawić się przede wszystkim wtedy, gdy kredyt był indeksowany albo denominowany do EUR. Oznacza to, że umowa była powiązana z walutą obcą, ale wypłata lub spłata następowała w złotych po przeliczeniu według kursu banku. Przykładem problematycznego zapisu może być postanowienie, zgodnie z którym kwota kredytu jest przeliczana na euro według kursu kupna z tabeli banku obowiązującej w dniu wypłaty. Jeżeli umowa nie tłumaczy, jak bank tworzy tę tabelę, kredytobiorca nie wie, według jakiego mechanizmu ustalono jego zadłużenie.

Podobne ryzyko dotyczy spłaty rat. Jeżeli rata wyrażona w euro była pobierana w złotych według kursu sprzedaży z tabeli banku, kredytobiorca mógł być zależny od jednostronnych decyzji banku. Właśnie tego typu mechanizmy były wielokrotnie kwestionowane w sprawach kredytów frankowych, ale ta sama argumentacja może mieć znaczenie również przy kredytach euro. Za potencjalnie abuzywne klauzule można uznać te, które:

• odsyłają do tabeli kursowej banku bez jasnych zasad jej tworzenia;
• pozwalają bankowi jednostronnie ustalać kurs euro;
• przerzucają na konsumenta nieograniczone ryzyko kursowe;
• nie wyjaśniają realnych skutków wzrostu kursu EUR;
• pozwalają bankowi dowolnie zmieniać istotne zasady wykonywania umowy.

Nie każda umowa kredytu euro będzie jednak wadliwa. Decyduje konkretna treść dokumentów, sposób wypłaty i spłaty kredytu oraz to, czy bank rzetelnie poinformował konsumenta o ryzyku.

Czy kredyt euro można unieważnić przez klauzule abuzywne?

Tak, kredyt euro może zostać unieważniony, jeżeli zawiera klauzule abuzywne, bez których umowa nie może dalej obowiązywać. Najczęściej dotyczy to sytuacji, gdy wadliwy jest sam mechanizm przeliczeniowy, czyli element decydujący o wysokości zadłużenia i rat. Znaczenie ma tu orzecznictwo TSUE dotyczące kredytów walutowych. W wyroku z 3 października 2019 r. w sprawie C-260/18, czyli w tzw. sprawie Dziubak, Trybunał wskazał, że nieuczciwe warunki umowne nie powinny być zastępowane przez sąd innymi mechanizmami tylko po to, aby utrzymać umowę w mocy.

Istotna jest również uchwała Sądu Najwyższego z 7 maja 2021 r., III CZP 6/21. Sąd Najwyższy potwierdził, że niedozwolone postanowienie umowne jest od początku bezskuteczne wobec konsumenta. Może on jednak świadomie zgodzić się na jego utrzymanie, jeżeli zna skutki takiej decyzji.

W praktyce sąd musi więc odpowiedzieć na pytanie, czy po usunięciu klauzul abuzywnych umowa kredytu euro może być dalej wykonywana. Jeżeli nie, możliwe jest stwierdzenie nieważności całej umowy kredytu euro.

Czym kredyt euro różni się od kredytu frankowego?

Najważniejsza różnica nie dotyczy samej waluty, ale konstrukcji umowy. Kredyty frankowe są bardziej znane, ponieważ były zawierane masowo i częściej trafiały do sądów. Nie oznacza to jednak, że kredyty euro są automatycznie bezpieczne dla banków.

Jeżeli kredyt euro opierał się na podobnym mechanizmie jak kredyty frankowe, czyli na przeliczeniach według tabel kursowych banku, kredytobiorca może mieć podobne argumenty. Kluczowe jest to, czy umowa była przejrzysta i czy konsument mógł samodzielnie ocenić ekonomiczne skutki zobowiązania.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy kredyt był rzeczywiście walutowy: wypłata nastąpiła w euro, spłata również odbywała się w euro, a bank nie stosował własnych kursów przeliczeniowych. W takim przypadku zarzut abuzywności może być trudniejszy, choć nadal warto przeanalizować całą dokumentację.

Jak sprawdzić, czy umowa kredytu euro zawiera klauzule abuzywne?

Najpierw trzeba sprawdzić umowę kredytu euro, regulamin, aneksy, harmonogram spłat oraz dokumenty dotyczące ryzyka walutowego. Szczególną uwagę warto zwrócić na zapisy o wypłacie kredytu, spłacie rat, tabeli kursowej, spreadzie walutowym oraz zasadach zmiany regulaminu.

Jeżeli w dokumentach pojawiają się sformułowania typu „kurs kupna EUR z tabeli banku” albo „kurs sprzedaży EUR obowiązujący w banku”, a jednocześnie brak jest jasnego wzoru ustalania kursu, może to wskazywać na klauzule abuzywne.

Samo podpisanie aneksu umożliwiającego spłatę bezpośrednio w euro nie zawsze rozwiązuje problem. Jeżeli pierwotna umowa była wadliwa od początku, późniejsza zmiana sposobu spłaty nie musi automatycznie pozbawiać kredytobiorcy roszczeń.

Co może zrobić kredytobiorca z kredytem euro?

Kredytobiorca powinien zacząć od analizy umowy kredytu euro pod kątem klauzul abuzywnych. Warto sprawdzić, czy bank jednostronnie ustalał kurs euro, czy umowa wyjaśniała mechanizm przeliczeń i czy konsument został właściwie poinformowany o ryzyku kursowym.

Jeżeli umowa zawiera niejasne lub jednostronne postanowienia, możliwe jest dochodzenie roszczeń wobec banku. W zależności od treści umowy może chodzić o stwierdzenie nieważności umowy, zwrot nadpłaconych rat albo inne rozliczenie świadczeń.

Każda sprawa wymaga jednak indywidualnej oceny. O wyniku nie decyduje samo to, że kredyt był powiązany z euro, ale konkretne zapisy umowy i sposób ich przedstawienia konsumentowi.