Jak TSUE orzeka w sprawach sankcji kredytu darmowego i co oznacza dla kredytobiorców?

Trybunał Sprawiedliwości Unii Europejskiej w 2025 roku wydał dwa przełomowe wyroki, które mogą realnie zmienić sytuację kredytobiorców w Polsce i całej UE. W skrócie: TSUE stwierdził, że sankcja kredytu darmowego czyli możliwość zwrotu kredytu bez odsetek i prowizji  jest proporcjonalnym i dopuszczalnym narzędziem ochrony konsumentów, o ile naruszenie przez bank obowiązków informacyjnych faktycznie utrudniało ocenę zakresu zobowiązania. Co to oznacza w praktyce? Tego dowiesz się z tego artykułu.

Co to jest sankcja kredytu darmowego?

Sankcja kredytu darmowego (SKD) to mechanizm przewidziany w polskiej ustawie o kredycie konsumenckim z 2011 roku. Jeśli bank lub instytucja finansowa naruszyła określone obowiązki informacyjne przy zawieraniu umowy, konsument może zwrócić wyłącznie pożyczoną kwotę  bez odsetek, prowizji i dodatkowych opłat.

Do nieprawidłowości w umowach uprawniających do SKD należą między innymi błędne podanie RRSO, brak informacji o całkowitej kwocie do zapłaty czy nieprzejrzyste warunki zmiany opłat. SKD nie działa automatycznie. To konsument musi złożyć pisemne oświadczenie wobec kredytodawcy, pilnując przy tym formy i terminów wskazanych w ustawie o kredycie konsumenckim.

Co TSUE orzekł w wyroku C-472/23?

Sprawa dotyczyła polskiego kredytu konsumenckiego, w którym zakwestionowano prawidłowość podanego RRSO oraz transparentność klauzuli modyfikacyjnej, czyli postanowienia pozwalającego bankowi na zmianę opłat w zależności od szeregu trudno weryfikowalnych wskaźników.

• jeśli RRSO wskazane w umowie kredytu okazało się zawyżone dlatego, że część postanowień umowy uznano następnie za abuzywne – samo to nie stanowi naruszenia obowiązku informacyjnego. RRSO było bowiem obliczone prawidłowo na moment zawarcia umowy, zgodnie z ówcześnie wiążącymi warunkami.
• klauzule modyfikacyjne muszą być jasne i weryfikowalne. Jeśli umowa wymienia przesłanki podwyżki opłat, których konsument nie jest w stanie zweryfikować ani ocenić ich wpływu na wysokość zobowiązania, stanowi to naruszenie art. 10 ust. 2 lit. k) dyrektywy 2008/48 – i może uzasadniać SKD.
• TSUE potwierdził, że jednolita sankcja w postaci pozbawienia kredytodawcy prawa do odsetek i opłat jest proporcjonalna i zgodna z prawem unijnym, pod warunkiem, że naruszenie rzeczywiście podważało możliwość oceny przez konsumenta zakresu jego zobowiązania. Polskie sądy nie mogą zatem oddalać powództw, powołując się wyłącznie na „nieistotność” naruszenia.

Jaki wpływ może mieć wyrok C-337/23 na sprawy dotyczące sankcji kredytu darmowego?

Ten wyrok dotyczył bułgarskich umów kredytowych, jednak jego znaczenie jest ogólnounijne. Sprawa obejmowała praktykę, w której konsumenci, jako warunek uzyskania kredytu, musieli zawierać płatne umowy poręczenia ze spółką wskazaną przez kredytodawcę. Koszty poręczenia, nierzadko przekraczające 75% całkowitej kwoty do spłaty, nie były uwzględniane w RRSO.

Trybunał stwierdził, że koszty obowiązkowego poręczenia wchodzą w zakres całkowitego kosztu kredytu i powinny być uwzględniane przy obliczaniu RRSO. Jeśli nie zostały ujęte, RRSO jest nieprawidłowe  a takie nieprawidłowe wskazanie należy traktować tak samo jak brak wskazania RRSO w ogóle. W konsekwencji sankcja kredytu darmowego, czyli uznanie umowy kredytu za nieoprocentowaną z obowiązkiem zwrotu wyłącznie kapitału, jest w takiej sytuacji proporcjonalna i zgodna z dyrektywą.

Ponadto TSUE wskazał, że umowy poręczenia zawierane jednocześnie z umową kredytową, w sytuacji gdy poręczyciel jest spółką zależną lub podmiotem wybranym przez kredytodawcę, mogą być badane pod kątem nieuczciwych warunków na równi z samą umową kredytu. Przeniesienie kosztów do odrębnej umowy nie może służyć obejściu ochrony konsumenckiej.

Co te wyroki zmieniają dla polskich kredytobiorców i ich spraw z zakresu SKD?

Orzeczenia TSUE mają bezpośrednie przełożenie na polskie sprawy sądowe. Polskie sądy są związane unijną wykładnią i nie mogą arbitralnie ograniczać zakresu ochrony konsumentów. Kilka praktycznych konsekwencji warto wymienić wprost.

Niejasne klauzule modyfikacyjne, powszechnie stosowane przez banki i firmy pożyczkowe, stają się coraz silniejszą podstawą do żądania SKD. Jeśli umowa zawierała listę przesłanek zmiany opłat, których konsument nie mógł zweryfikować  jest to naruszenie uprawniające do skorzystania z sankcji kredytu darmowego.

Błędne RRSO a prawo do sankcji kredytu darmowego – kiedy konsument może żądać unieważnienia umowy?

Obowiązkowe ubezpieczenia i poręczenia doliczane do kredytów muszą być uwzględniane w RRSO. Jeśli nie były, RRSO było błędne, a konsument ma podstawy do dochodzenia SKD lub unieważnienia umowy z obowiązkiem zwrotu wyłącznie kapitału.

Jednocześnie wyrok C-472/23 przynosi jedno ważne zastrzeżenie: samo zawyżenie RRSO wynikające z późniejszego unieważnienia klauzul abuzywnych nie uzasadnia automatycznie SKD. Kluczowe jest pytanie, czy naruszenie faktycznie uniemożliwiało konsumentowi ocenę zakresu zobowiązania w chwili zawarcia umowy.

Kto może skorzystać z sankcji kredytu darmowego?

SKD dotyczy kredytów konsumenckich w rozumieniu ustawy, czyli pożyczek i kredytów udzielonych osobom fizycznym na cele niezwiązane z działalnością gospodarczą, o wartości do 255 550 zł. Nie obejmuje kredytów hipotecznych.

Oświadczenie o SKD można złożyć w ciągu roku od wykonania umowy. Warto zatem nie zwlekać i zlecić analizę umowy najlepiej kancelarii specjalizującej się w prawie konsumenckim  zwłaszcza jeśli kredyt zawierał zmienne oprocentowanie, obowiązkowe ubezpieczenie lub nieprzejrzyste zapisy o możliwości podwyższania opłat.

Czy kolejne wyroki TSUE umacniają pozycję konsumentów w sporach dotyczących sankcji kredytu darmowego?

TSUE konsekwentnie wzmacnia ochronę kredytobiorców. Wyroki z 2025 roku potwierdzają, że polskie przepisy o sankcji kredytu darmowego są zgodne z prawem unijnym i muszą być stosowane przez sądy. Banki i instytucje pożyczkowe tracą możliwość obrony opartej na „drobności” naruszenia – liczy się to, czy konsument był w stanie realnie ocenić swoje zobowiązanie.